دو نوع تکثیر در گیاهان دیده میشود. تکثیر جنسی و تکثیر غیر جنسی. تکثیر مستقیم یا جنسی بیشتر به عنوان تکثیر بذری شناخته شده است. اساس کار در این روش استفاده از بذر گیاه است. بذر یا Seed از ترکیب دانه‌های گرده گل‌های نر و خامه گل‌های ماده بوجود می‌آیند. تکثیر غیر جنسی بر این مبناست که هر یک از سلول‌های هر کدام از گیاهان توانایی ساخت یک گیاه کامل همانند پایه مادری خود را دارند. و بهطور کلی هر روشی که بوسیله آن هر یک از اندام‌های گیاهی به یک گیاه کامل تبدیل شود تکثیر غیر جنسی محسوب میشود.
انتخاب روش تکثیر:
بسته به نوع گیاه و نیاز ما روش تکثیر جنسی یا غیرجنسی را انتخاب می‌کنیم. اگر نیاز به گیاهی باخصوصیات کامل پایه مادری داریم تکثیر غیر جنسی استفاده می‌کنیم. بیشترگیاهان فضای سبز که علفی می باشند از روش تکثیر بذری استفاده میشود. درختان و درختچه ها مانند شمشاد، چنار، بید، زرشک و …. از طریق قلمه تکثیر میشوند. البته بسته به نوع بذر (ریزی و درشتی بذر) نوع کاشت فرق میکند. بذرهای ریز اطلسی را ابتدا با خاک خیلی سبک یا ماسه بادی الک شده مخلوط نموده و سپس در سطح خاک گلدان مورد نظر پخش می‌کنیم. از آنجا که پوشش روی بذر نیز به اندازه‌ی بذر بستگی دارد، حدود نیم سانتی‌متر خاک روی بذرها ریخته وآبیاری نیز با احتیاط انجام می‌گیرد. هنگامی که بذرها رشد کرده وبه مرحله ۴ برگی رسیدند، گیاه به گلدان اصلی منتقل میشود. بذرهای همیشه بهار درشت هستند و به فواصل معین در گلدان کاشته میشوند و روی آنها را با خاک بیشتری (حدود ۲ – ۱.۵ سانتی‌متر) می‌پوشانیم و آب می‌دهیم. (شکل ۱)
شکل ۱ – کاشت بذرگیاهان فصلی وزینتی در محل خزانه و پوشاندن روی بذر با کود پوسیده حیوانی سرند شده
آماده سازی و انتخاب بذوری که از گیاهان در طبیعت جمع آوری می شوند جهت کاشت:
بعد از جمع آوری بذور از گیاه مورد نظر بذورکاملاً خشک و بوجاری میشوند. بذرها باید از خلوص ظاهری بالایی برخوردار باشد واگر تیماری لازم دارد انجام شده و بعد در زمان مناسب کاشت بذر انجام گیرد.
روشهای بذرکاری(تکثیر جنسی):
بذر کاری به دو روش مستقیم و نشا کاری انجام میشود. روش مستقیم برای بذرهایی با اندازه متوسط امکانپذیر است و جوانهزنی آنها با مشکل زیادی همراه نیست. به عنوان مثال گل آهار؛ جعفری وهمیشه بهار به روش مستقیم بذرکاری میشوند. تعداد زیادی از بذرهای گیاهان زینتی نیاز به نشاکاری دارند. در روش نشاکاری ابتدا بذرها را در یک جعبه کشت یا زمین نشا کشت می‌کنیم. بعد از اینکه اندازه گیاهان و نشاها به حد معینی رسید، حدود ۴ تا ۶ برگ ، گیاهان را به محل اصلی انتقال می‌دهیم.(شکل۲)
شکل ۲ – مراحل سبز شدن وجوانه زنی بذر
تکثیر جنسی
در این روش بعد از لقاح گامت نر و ماده ، چنانچه گرده و مادگی از یک جنس باشند بذر حاصل را بذر همگن یا به اصطلاح Homozygotمی‌نامند و چنانچه بذر بدست آمده از آمیزش دانه‌های گرده غیر از گیاه مادر باشد بذر حاصل را ناهمگن یا به اصطلاح Heterozygot گویند. معمولا این روش برای گیاهانی که ناهمگنی یا Heterozygot دارند (مثل گل‌های یک ساله که نیاز به تنوع و چندرنگی بیشتری دارند) از دیدگاه تولید کننده بهتر است. هم‌چنین در جایی که این روش مقرون به صرفه است (مثلا در گیاهانی که تکثیر به روش غیربذری مدت زمان طولانی می‌گیرد) استفاده میشود.
شکل ۳ – شکل ظاهری و متفاوت بعضی از بذور
مزایای تکثیر جنسی :
- ارزانتر بودن نسبت به روش غیرجنسی.
- انبار کردن بذر به مدت طولانی.
- کنترل بیماری‌های ویروسی.
- می‌توان بذر را برای مدت طولانی در انبار نگهداری کرد بدون آنکه آسیبی به وضعیت رویشی و ژنتیکی آن وارد شود. هم‌چنین از آنجا که بیماری‌های ویروسی عموماً بوسیله بذر انتقال پیدا نمی‌کنند لذا تکثیر بذری راه مطمئن برای کنترل بیماری‌های ویروسی است.
معایب تکثیر جنسی :
- به علت تفرق صفات، یکنواختی لازم وجود ندارد.
- دوره نونهالی طولانی‌تر است.
- کیفیت اولیه بذر از بین می‌رود.
- برای آن دسته از گیاهان که نیاز به یکنواختی دارند روش بذر کاری برای تکثیر آنها مشکل آفرین است. هم‌چنین در بعضی از گیاهانی که زمان لازم برای بلوغ و به گل رفتن گیاه طولانی است، مثلا زمان لازم برای درخت گلابی حداقل ۷ تا ۸ سال است تا یک پایه بذری به درخت میوه تبدیل شود.
خفتگی بذر :
هنگامی که یک بذر از گیاه جدا میشود ممکن است بلافاصله سبز نشود عاملی به نام خفتگی اولیه از جوانه زدن فوری بذر جلوگیری میکند.
انواع خفتگی :
- خفتگی فیزیکی (خفتگی پوسته بذر)
- خفتگی مکانیکی (پوسته های سخت بذر)
- خفتگی شیمیایی (خفتگی بازدارندگی)
- خفتگی مورفولوژیکی (رویان نابالیده و رویان توسعه نیافته)
- خفتگی فیزیولوژیکی
تیمارهای لازم برای از بین بردن خفتگی بذر:
- خراش دهی (مکانیکی، آب گرم، اسید ، محیط مرطوب گرم ، دمای زیاد)
- آب شویی بذر
- سرما دهی
- خیساندن بذرها
- ترکیب چند تیمار
روش های مختلف تیمار بذور:
خراش دهی (مکانیکی، آبگرم، اسید، دمای زیاد): بعضی از بذور دارای پوستههای بسیار سختی میباشند لذا جهت جذب آب وجوانه زنی باید پوسته بذر شکسته شود که این کار با روشهای مختلف انجام میشود. مانند بذر زالزالکها، ذغال اخته (Cornus mas)، شیرخشتها (Cotoneaster spp )، سنجد ((Elaeagnus angustifolia، ژیمنوکلادوس (Gymnocladus dioicus) و…
نرم کردن پوست‌های سخت گیاهان بوسیله اسید سولفوریک: پوست‌های بسیار سخت بعضی از گیاهان تا نرم نشوند قادر به جوانه زنی نخواهند بود.
آب شویی بذر: پوسته بعضی از بذور دارای مواد مختلفی از جمله صمغ ، موم وژلاتین میباشد. برای ازبین بردن این لایه ها از آب شویی استفاده میشود.
سرما دهی : سرما دهی برای آن دسته از بذرها استفاده میشود که برای رویش نیاز به یک دوره سرما دارند یعنی اگر یک دوره سرما را طی نکنند قادر به جوانه زدن نیستند.
خیساندن بذرها : بذور جهت جوانه زنی و سبز شدن نیاز به جذب آّب دارند لذا خیساندن بذور در آب در سرعت جوانه زنی بسیار موثر میباشد.
ترکیب چند تیمار: تعدادی از بذور با یک تیمار شروع به جوانه زنی نمی کنند لذا باید از چند روش تیمار استفاده نمود.
ودرادامه بهترین شرایط نگهداری بذور جهت حفظ قوه نامیه و… ارائه می شود.
شرایط نگهداری بذر:
ابتدا باید بذور را بوجاری و سپس خشک کرد (شکل ۴). بعد باید در آزمایشگاه تکنولوژی بذر درصد خلوص و قوه نامیه بذور تعیین گردد تا بذوری که سالم و قوی هستند نگهداری شوند. جهت نگهداری بذر در سردخانه رطوبت بذر باید حدود ۷ درصد باشد. البته این رطوبت مربوط به ریز بذرها بوده ورطوبت درشت بذرها حدود ۱۵ درصد می باشد.
بعضی از بذور که میزان چربی بیشتردارند، قدرت نگهداری بسیار پایینی دارند مانند بذر بلوطها؛ آفتابگردان و… . بذرهایی که مدت زمان نگهداری کمتری دارند در سردخانه و دمای ۴ درجه بالای صفرقرارمی گیرد. اما بذوری که برای جلوگیری از انقراض و نگهداری ژرم پلاسم آن ما باید برای مدت طولانی نگهداری شود؛ در دمای ۱۸- درجه سانتیگراد قرار میگیرند. لازم به ذکر است که بعد ازمدتی بایستی بذور جدید جایگزین بذورگذشته شود.
شکل ۴ – بوجاری بذور مختلف جهت کاشت
