باغهای گیاهشناسی محل امنی برای گونههای درمعرض خطر محسوب شده که در آن سعی در فراهم نمودن شرایط بهینه جهت حفاظت از گونه ها انجام میگیرد. این مجموعهها می توانند حجم زیادی از اطلاعات ژنتیکی را به صورت زنده و هرباریومی حفظ کنند و یا در معرض نمایش استفاده کنندگان قرار دهند. این امر جز با جمع آوری صحرایی و حضور در طبیعت برای حفاظت از گونه های بومی و تبادل بذر با سایر باغهای گیاهشناسی دنیا میسر نخواهد شد. غنیسازی مجموعههای گیاهی کاشته شده در باغهای گیاهشناسی، در راستای حفاظت و تکثیر گونهها، جز اهداف اصلی این باغ ها بهشمار میآید. واحد تبادل بین المللی بذر باغ گیاه شناسی جهت این امر بوجود آمده است. این مجموعه سالانه با سایر باغهای گیاهشناسی در حال تبادل بذر به صورت رایگان میباشد.
در راستا ایجاد تنوع گونهای در باغ گیاهشناسی ملی ایران فعالیت های انجام شده در واحد تبادل بینالمللی بذر در دو بخش به شرح ذیل میباشد.
- با جمعآوری بذرها از مناطق مختلف جغرافیایی ایران تأمین کننده بذر گیاهان بومی برای رویشگاه های بومی باغ (زاگرس، البرز، خزر و ایرانی تورانی) میباشد.
- از طریق تبادلات بذر با باغهای گیاهشناسی دنیا، تامین کننده گونههای غیر بومی برای رویشگاههای غیر بومی باغ گیاهشناسی ملی ایران (اروپا، آمریکا، هیمالیا و …) است.
باغ گیاهشناسی ملی ایران در راستای اهداف باغ های گیاهشناسی در مجموع با ۳۵۰ باغ گیاهشناسی دنیا تبادل بذر دارد. این تبادلات بذر از طریق لیست بذرهایی (Seed list) است که هر باغ تهیه میکند و در اختیار سایر باغها قرار میدهد. در حال حاضر با توجه به شرایط کرونا بیشتر لیست بذرها را می توان در سایتهای باغهای گیاه شناسی یافت. جهت تدوین لیست بذر باغ گیاهشناسی ملی ایران، هرساله برای جمعآوری بذور از نواحی مختلف جغرافیای ایران برنامهریزی انجام میشود. کارشناسان باغ گیاهشناسی براساس برنامهریزی سالانه و زمان بذردهی انواع گونههای گیاهی در مناطق مختلف جغرافیای ایران اقدام به جمعآوری بذر مینمایند. در هنگام جمع آوری بذرها، علاوه بر جمعآوری بذر و نمونه هرباریومی از گیاه، مکان دقیق محل جمعآوری بذر شامل آدرس و طول و عرض جغرافیایی و ارتفاع از سطح دریا ثبت میشود. بذرها جهت بوجاری به واحد بذر و نمونههای هرباریومی جهت شناسایی به بخش گیاهشناسی منتقل میشود. پس از شناسایی نمونههای هرباریومی، لیست بذرها، شامل جنس و گونه بر اساس خانواده گیاهی و کدی که نشان دهنده موقعیت دقیق محل جغرافیای جمعآوری بذر نوشته میشود. پس از بوجاری بذور، کد گذاری و شماره بندی، لیست بذور تحت عنوان INDEX SEMINUM یا لیست بذر تدوین و در سایت باغ بارگذاری میشود ( شکل ۱). لیست تهیه شده از طریق پست الکترونیکی، به سایر باغهای گیاهشناسی دنیا ارسال میشود. بذور پس از دریافت گواهی سلامت بذر از سازمان حفظ نباتات به باغهای درخواست کننده ارسال میگردد. لازم به توضیح است که این تبادلات به صورت دوطرفه و رایگان میباشد. سالانه مقداری از هر بذر که در لیست بذر ثبت شده در گلخانه باغ گیاهشناسی برای تامین گونههای بومی باغ کاشته میشود.
شکل ۱- تصاویری از صفحه نخست لیست بذر های تدوین شده در هر سال
به صورت میانگین هر ساله ۱۵۰ لیست بذر (Seed list) از باغهای گیاهشناسی مختلف دنیا دریافت میشود (شکل ۲). لیستهای دریافت شده پس از کد گذاری جهت انتخاب جنس وگونههای مورد نظر در اختیار همکاران باغگیاهشناسی قرار میگیرند. انتخاب گونهها بر اساس رویشگاههای طراحی شده در باغ توسط کارشناسان انجام میشود. پس از ارسال درخواستها توسط واحد تبادل بین المللی بذر به باغهای گیاه شناسی و دریافت بذور درخواست شده، لیست بذرهای دریافت شده در بانک اطلاعاتی واحد تبادل بذر ثبت میَشود. پس از ثبت بذور، برنامهریزیهای لازم برای کاشت و تیمار بذور انجام میشود. بذرهای مذکور در گلخانه مخصوص واحد بذر کاشته میشود( شکل ۳ و ۴ ). پس از جوانه زدن بذرها و رسیدن به اندازه مناسب، گیاهچه ها نشاء می شوند، گونههای گیاهی علفی یک ساله و چند ساله پس از نشاء به رویشگاههای مختلف باغ منتقل میشوند. گونههای درختی و درختچه ای سبز شده برای سازگاری بهتر و رشد مناسب به مدت حداقل یک سال در نهالستان نگهداری میشوند. پس از این که نهالها از لحاظ اندازه و کیفیت مناسب انتقال شدند، در فصل مناسب به رویشگاههای مختلف باغ انتقال داده میشوند. بنابراین میتوان گفت که واحد تبادل بینالمللی بذر باغ گیاهشناسی ملی ایران در راستای انجام یکی از مهمترین رسالتهای باغهای گیاهشناسی که آن ایجاد تنوع گونهای میباشد فعالیت میکند و هر ساله تعداد زیادی از گونههای گیاهی بومی و غیر بومی در گلخانه کشت شده و به رویشگاههای مختلف باغ منتقل میشود.
شکل ۲- تصاویری از لیست بذر های دریافت شده از باغهای گیاه شناسی مختلف
شکل ۳- بذرهای دریافت شده از باغ های گیاهشناسی مختلف دنیا
شکل ۴- گلخانه کاشت بذور
