نقش پرچین‌ها در اکوسیستم‌های شهری

پرچین‌ها که چپر و یا کپر هم نامیده می‌شوند، سازه‌ای دیوارمانند و ترکیبی از شاخ و برگ و خار گیاهان است که اغلب برای محصورکردن منطقه‌ای احداث می‌شوند. از لحاظ تاریخی از پرچین‌ها برای ایجاد پناهگاه در برابر باد، باران و آفتاب برای محصولات و حیوانات مزرعه و مردم و حتی به عنوان هیزم هم مورد استفاده قرار می‌گرفت. در طراحی و ایجاد فضای سبز شهری، پرچین به دیواره سبز انبوه، متشکل از گیاهان کاشته شده به صورت ردیفی، در فواصل مناسب گفته می‌شود (شکل ۱).

شکل ۱-پرچین سبز روشن شمشاد ژاپنی Euonymus japonicus در باغ گیاه‌شناسی ملی ایران

پرچین‌ها در ارائه خدمات اکوسیستم شهری از قبیل تعدیل درجه حرارت، کاهش آلودگی و بهبود کیفیت هوا، نفوذ آب باران، کاهش صدا و آلودگی‌های صوتی، ترسیب کربن و افزایش تنوع زیستی نقش بسزایی دارند. علاوه بر این، به سلامت و رفاه انسان کمک می‌کند و راهکاری برای ارائه خدمات فرهنگی از جمله آموزش عمومی و فرصت‌های تفریحی به مردم هستند. طراحان و معماران فضای سبز معمولاً با توجه به شرایط هر اکوسیستم، در انتخاب نوع گونه‌های گیاهی برای احداث پرچین‌ها، ویژگی‌های گونه‌های گیاهی در ارائه انواع خدمات اکوسیستمی را مدنظر قرار می‌دهند. البته در بیشتر موارد به هنگام طراحی‌ فضای سبز موضوع زیبایی‌شناسی و توجیه اقتصادی مراحل احداث، حفظ و نگهداری گیاهان اهمیت بیشتری داده می‌شود. امروزه به دلیل افزایش جمعیت و متراکم شدن شهرها و افزایش بازدید از فضای سبز و پارک‌ها، پرچین‌ها اهمیت ویژه‌ای در حفظ فضای سبز شهری دارند. از آنجا که رشد پرچین‌ها با هرس منظم محدود می‌شود، بسیاری از گونه‌های بوته‌ای قادر به رسیدن به ارتفاع طبیعی خود نیستند و می‌توان شکل ذاتی آنها را به طور اساسی و مطابق با اشکال هندسی منظم تغییر داد (شکل ۲).

شکل ۲-پرچین سبز سرو خمره‌ای Thuja orientalis در باغ گیاه‌شناسی ملی ایران

نقش پرچین‌ها در اکوسیستم‌های شهری:

۱-نقش پرچین‌ها در بهبود کیفیت هوا و جذب آلاینده‌ها

توانایی گونه‌های پرچین در بهبود کیفیت هوا به ویژگی‌های گیاهان بستگی دارد. سوزنی برگان و گیاهان دارای برگ‌های کرک‌دار در جذب مواد معلق تاثیر بیشتری دارند.

علیرغم اثر مثبت بسیاری ازگیاهان در بهبود کیفیت هوا، باید توجه داشت که برخی از گونه‌ها از طریق انتشار گرده‌های آلرژی‌زا، ممکن است سبب کاهش کیفیت هوا شوند. گیاهانی که به عنوان پرچین استفاده می‌شوند به طور کلی گرده کمتری تولید می‌کنند با این وجود، گونه‌های پرچین که گل می‌دهند ممکن است همچنان مشکل‌ساز باشند.

۲-نقش پرچین‌ها در تنوع زیستی

پرچین‌ها در محیط شهری شرایط خوبی از طریق فراهم کردن سرپناه، لانه، منبع غذایی و مسیرهای حرکتی برای حفاظت از گونه‌های جانوری ایجاد می‌کنند. کاشت مخلوطی از گونه‌های گیاهی برای افزایش دوره‌های گلدهی، میوه و ایجاد ساختار ناهمگن‌تر، از اهمیت ویژه‌ای برای حیات وحش برخوردار است.

۳-نقش پرچین‌ها درکنترل آلودگی صوتی

سر و صدا، به عنوان “صدای ناخواسته” تعریف می‌شود و یک عامل تنش‌زای محیطی در حوزه شهری است. استفاده از گونه‌های گیاهی به عنوان پرچین، تاثیر بسزایی در کاهش آلودگی صوتی دارد. ویژگی‌های گیاه مانند تراکم زیست توده، اندازه برگ و جهت‌گیری برگ بر میزان تضعیف شدت صدا تأثیر دارد. ایجاد کمربندهای گیاهی گسترده، بلند و چند ردیفی با استفاده از گونه‌های همیشه سبز و سایبان‌های متراکم آلودگی صوتی را کاهش می‌دهند. گونه‌های مختلف پرچین از جمله Berberis thunbergii ،Berberis ottawensis و Eunonymus japonicus در کاهش آلودگی صوتی موثر هستند (شکل ۳).

شکل ۳-پرچین قرمز زرشک زینتی Berberis thunbergii در باغ گیاه‌شناسی ملی ایران

۴-نقش پرچین‌ها در مدیریت رواناب شهری

مدیریت بارندگی به دلیل کاهش مداوم سطوح نفوذپذیر، مسئله‌ای مهم در مناطق شهری است. گیاهانی که دارای برگ‌های ظریف سوزنی به سطح کل برگ‌های بزرگ‌تر هستند (به عنوان مثال گونه‌های سوزنی برگ) تاثیر بیشتری در نفوذ آب باران و جلوگیری از خطر سیل دارند. با این حال، مدیریت پرچین (به عنوان مثال هرس) در مناطق شهری و نیمه شهری بسیار حائز اهمیت بوده و سطح کل برگ و نسبت شاخه‌ها به برگ‌ها قابل تغییر است.

بحث و نتیجه گیری

در جهانی که به سرعت در حال شهرنشینی است، با افزایش تراکم شهری بر استفاده از زمین، فشار زیادی وارد می‌شود. با توجه به طبیعت نسبتاً جمع و جور پرچین‌های شهری، می‌توان چنین استنباط کرد که پرچین‌ها نقشی محوری در حفاظت از فضای سبز در شهرها دارند.

در مورد انتخاب انواع پرچین‌های گلدار، برگ‌ریز یا همیشه سبز باید الزامات خاص مربوط به گیاه از جمله ارتفاع قابل دستیابی، رنگ گیاه، شرایط خاک و وضعیت گیاهان مد نظر قرار داده و دقیقا بررسی شود که کدام پرچین‌ها در موقعیت مشابه و شرایط خاک طبیعی رشد بهینه دارد و هزینه حفظ و نگهداری سالانه و فاصله زمانی هرس دوره‌ای آنها چقدر است. به عنوان مثال سوزنی برگان گیاهانی همیشه سبز بوده و پرچین‌های خوبی ایجاد می‌کنند و پناهگاه خوبی برای حیات وحش محسوب می‌شوند. گیاهان برگ‌ریز نیز پرچین‌های خوبی ایجاد می‌کنند و در صورت استفاده ترکیبی با پرچین‌های همیشه سبز مانند بادشکن‌های سبز عمل کرده و سرعت باد فرساینده را کاهش می‌دهند (شکل ۴).